Vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen: wat verandert er vanaf 1 juli 2026?

Je ouders worden een dagje ouder en je wil hen graag dichtbij huis laten wonen. Of misschien zoekt je zoon of dochter zonder succes al maanden naar een betaalbare woning. Met de wet Versterking regie volkshuisvesting ontstaan vanaf 1 juli 2026 meer mogelijkheden om mantelzorgwoningen en familiewoningen op je eigen erf te realiseren. Maar vergunningvrij betekent niet automatisch dat alles zomaar mag. Wat verandert er precies en waar moet je rekening mee houden?

Meer mogelijkheden voor wonen op eigen erf

De nieuwe wet Versterking regie volkshuisvesting maakt het eenvoudiger om familieleden op het eigen erf te huisvesten. Waar vergunningvrij bouwen voorheen vooral mogelijk was bij mantelzorgsituaties, gelden de nieuwe mogelijkheden straks ook voor andere woonsituaties binnen de familie.

De nieuwe regeling biedt ruimte voor:

• Mantelzorgsituaties
• Pre-mantelzorg
• Eerstegraads familieleden
• Kinderen die tijdelijk geen passende woonruimte kunnen vinden
• Ouders die dichtbij hun kinderen willen wonen

Hierdoor ontstaat een bredere categorie vergunningvrije woonvormen die beter aansluit bij de huidige woningmarkt en de toenemende behoefte aan zorg en ondersteuning binnen families.

Wat verandert er vanaf 1 juli 2026?

De belangrijkste wijziging is dat niet alleen mantelzorgwoningen, maar ook familiewoningen onder voorwaarden vergunningvrij kunnen worden gerealiseerd. De wet introduceert 4 belangrijke veranderingen.

1. Familiewoningen worden vergunningvrij
Een van de meest opvallende wijzigingen is de introductie van de familiewoning.

Hierdoor wordt het mogelijk om een woning op het eigen achtererf te realiseren voor eerstegraads familieleden, zoals:

• Ouders
• Kinderen
• Stiefkinderen

Daarvoor is geen zorgrelatie of mantelzorgsituatie meer nodig. Dit biedt bijvoorbeeld kansen voor ouders die dichtbij hun kinderen willen wonen of voor kinderen die tijdelijk geen passende woning kunnen vinden.

2. Mantelzorgverklaring niet langer verplicht

Bij vergunningvrije mantelzorgwoningen speelde de mantelzorgverklaring in veel situaties een belangrijke rol. Met de nieuwe regeling vervalt deze formele eis. Dit verlaagt de administratieve drempel voor mensen die een mantelzorgwoning willen realiseren. De zorgsituatie hoeft niet langer via een officiële verklaring te worden aangetoond.

3. Meer landelijke duidelijkheid

Gemeenten hadden tot nu toe veel ruimte om eigen beleid te voeren rondom mantelzorgwoningen. Daardoor konden de regels per gemeente verschillen. Met de nieuwe wet ontstaat een meer uniforme landelijke regeling. Dat zorgt voor meer duidelijkheid voor initiatiefnemers en maakt de mogelijkheden beter voorspelbaar.

4. Meerdere woningen op één erf

Ook dit is een belangrijke verandering. Onder voorwaarden wordt het mogelijk om meerdere vergunningvrije woningen op één erf te realiseren. Denk bijvoorbeeld aan een situatie waarbij zowel een zorgbehoevende ouder als een kind op hetzelfde perceel wonen. Daarbij blijft gelden dat de totale bebouwing binnen de toegestane grenzen moet blijven.

Vergunningvrij betekent niet regelvrij

De term vergunningvrij kan de indruk wekken dat er geen regels meer gelden. Dat is niet het geval. Ook onder de nieuwe wet blijven voorwaarden gelden voor onder andere:

• De locatie van de woning
• De maximale oppervlakte
• De bouwhoogte
• Technische bouwvoorschriften

Daarnaast moet een woning voldoen aan de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Denk hierbij aan brandveiligheid, constructieve veiligheid, gezondheid en duurzaamheid. Ook blijft het uitgangspunt dat de woning wordt gerealiseerd op het achtererf van een bestaande woning.

Past jouw plan binnen het Omgevingsplan?

Hier zien wij vragen ontstaan. Hoewel de nieuwe wet meer mogelijkheden biedt voor vergunningvrij bouwen, betekent dit niet automatisch dat iedere locatie geschikt is. De ruimtelijke situatie blijft een belangrijk aandachtspunt.

Bij plannen voor een mantelzorgwoning, pre-mantelzorgwoning of familiewoning is het daarom verstandig om vooraf goed te onderzoeken:

• Wat er op jouw locatie mogelijk is
• Welke regels in het Omgevingsplan gelden
• Of aanvullende procedures nodig zijn

Niet ieder perceel heeft dezelfde mogelijkheden. Factoren zoals de ligging van het erf, bestaande bebouwing en lokale ruimtelijke regels kunnen invloed hebben op de haalbaarheid van je plan.

Veelgestelde vragen

Kan ik vanaf 1 juli 2026 altijd vergunningvrij een familiewoning plaatsen?
Nee. De nieuwe wet biedt meer mogelijkheden, maar er blijven voorwaarden gelden voor onder andere locatie, oppervlakte en bouwhoogte. Ook moet een plan passen binnen de geldende ruimtelijke regels.

Wat is het verschil tussen een mantelzorgwoning en een familiewoning?
Een mantelzorgwoning is bedoeld voor een zorgsituatie tussen een zorgverlener en een zorgbehoevende. Een familiewoning kan ook worden gebruikt door eerstegraads familieleden zonder dat sprake is van mantelzorg.

Is een pre-mantelzorgwoning straks ook eenvoudiger te realiseren?
Ja. De nieuwe regeling biedt meer mogelijkheden voor situaties waarin familieleden alvast dichtbij elkaar willen wonen voordat er daadwerkelijk sprake is van een zorgvraag.

Meer weten?

Wil je weten of een mantelzorgwoning, pre-mantelzorgwoning of familiewoning op jouw erf mogelijk is? En ben je benieuwd of jouw plannen passen binnen het Omgevingsplan? Neem dan contact op met Laurens. Hij helpt je graag verder.